ارزشمندى بر آن افزودند . در اواخر قرن هفدهم « 1 » احمد طاهر حنيف زاده ( متوفّى به سال 1802 / 1217 ه . ) در كتابى به نام آثار نو ، پانصد عنوان آورد و شمارهء عنوانها را تا 15007 رسانيد 110 كه غالبا مربوط به دورانهاى اخير و اصولا مؤلّفات فارسى و تركى است ، و خواننده بايد هنگام مراجعهء بدان ، افزوده‌هاى حنيف زاده را از متن حاجى خليفه مشخّص كند . تكمله‌هايى از اين گونه بتقريب تا به روزگار ما استمرار داشته است . در نيمهء قرن نوزدهم عارف حكمت ( متوفّى به سال 1858 / 1275 ه . ) اين كار را كرد و در آغاز قرن بيستم بغدادى اسماعيل پاشا ( متوفّى به سال 1920 / 1338 ه . ) شماره را به نوزده هزار رسانيد . ولى دربارهء اين تكمله‌ها 111 چيزى نمىتوانيم گفت زيرا تا به روزگار ما چاپ نشده است . حاجى خليفه مدتها پيش از ختم جلد اوّل كشف الظنون ، آشكارا به جغرافيا متمايل شد و يكباره كار تأليف چند كتاب را در اين رشته آغاز كرد . خود او مىگويد كه انگيزهء وى ، جنگ كرت ( اقريطش ) به سال 1645 / 1055 ه . بوده كه هر چه را دربارهء جغرافيا به دست مىآورد - البتّه به زبانهاى شرقى كه با آن آشنا بود - بسرعت مىخواند . 112 وقتى اطّلاعات وى در اين زمينه وسعت گرفت در حدود سال 1648 / 1058 ه . كتاب جهان نماى خود را آغاز كرد 113 كه بعدها شهرت قابل ملاحظه‌اى يافت . 114 به احتمال قوى ، الگوى كار وى كتاب مناظر العوالم محمّد عاشق بوده كه گر چه روش وى با آن اختلاف اساسى دارد امّا از متن آنها بهرهء بسيار برده است . 115 حاجى خليفه كتاب خود را به زبان تركى نوشت . رنو پنداشته بود 116 كه اصل كتاب به زبان عربى بوده و با آنكه ووستنفلد 117 از روزگاران پيش خطاى اين پندار را نشان داده باز هم تا به روزگار ما با عباراتى خيال آميز از آن سخن مىرود ، چنان كه بلوشه گويد : « اصل جهان نما به زبان عربى نوشته شد و سپس يك مجارستانى نو مسلمان آن را به تركى برگرداند » . 118 متن اوّل كتاب ، با وجود آنكه از طرف مؤلّف به سلطان محمّد چهارم پيشكش شد ، 119 ناقص مانده بود و مانع اتمام آن اشتغال حاجى خليفه به تأليفات جغرافيايى ديگر بود كه مسير تازه داشت ؛ زيرا در اين هنگام مؤلّف با نوشته‌هاى جغرافيايى اروپا آشنا شده بود . حاجى خليفه بسيار علاقه‌مند بود تا با اين گونه نوشته‌ها آشنايى پيدا كند زيرا مىخواست نقشه‌هايى به كتاب جغرافياى خود بيفزايد كه تنها وسيلهء آن استنساخ از روى مؤلّفات اروپايى بود . 120 نيز مىخواست دربارهء دنياى غرب مطالب بيشترى به دست آورد . اين نكته در سرگذشت خود نوشتهء او و نيز ضمن ترجمهء يك كتاب اروپايى كه بعدها آن را به متن دوّم جهان‌نما پيوست

--> ( 1 ) روشن است كه منظور مؤلف ، قرن هجدهم است . - مترجم عربى .